Rjúpa (Lagopus muta)

Rjúpupar á flugi
Picture: Ólafur K. Nielsen

Rjúpupar á flugi.

Leifar af rjúpu eftir atlögu fálka
Picture: Ólafur K. Nielsen

Leifar af rjúpu eftir atlögu fálka.

Stofnstærð rjúpu við Kvísker 1963-2015

Stofnstærð rjúpu við Kvísker 1963-2015.

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015.

Rjúpnaveiðar á Mývatnsöræfum, fjallið Jörundur fyrir miðju
Picture: Sebastian Wierzba

Rjúpnaveiðar á Mývatnsöræfum, fjallið Jörundur fyrir miðju.

Útbreiðsla rjúpu

Útbreiðsla og reiknaður fjöldi óðala í hverjum 10×10 km reit, byggt á þéttleika varpfugla í vistlendum, aðallega 2012−2013. – Distribution and calculated number of territories within each 10×10 km grid, based on densities of breeding birds in different habitat type classes, mostly in 2012−2013.

Útbreiðsla

Rjúpan (Lagopus muta) er hænsnafugl (Galliformes) af undirætt orrafugla (Tetraoninae). Varplönd hennar eru á arktískum svæðum hringinn í kringum pólinn. Reyndar finnast í fjöllum sunnar í álfum einangraðir rjúpnastofnar, strandaglópar frá ísöld, svo er til dæmis í Alpafjöllum og Pírennafjöllum í Evrópu og háfjöllum eyjarinnar Honshu í Japan svo einhver svæði séu nefnd. Út frá skyldleika hefur rjúpum verið skipt í tvo meginhópa, annars vegar er svokallaður rupestris-hópur sem byggir Norður-Ameríku og Síberíu og hins vegar muta-hópurinn sem byggir Evrópu. Íslenska rjúpan tilheyrir ruspestris-hópnum. Það voru rjúpur frá Grænlandi sem námu hér land við lok ísaldar fyrir um 10.000 árum síðan. Þessi gluggi til vesturs er enn opinn og grænlenskar rjúpur finnast hér endrum og eins. Rjúpan er annars útbreiddur og algengur varpfugl á Íslandi. Annað nafn hennar er fjallrjúpa, sem stundum er notað til aðgreiningar frá bergrjúpu (Lagopus leucurus) og dalrjúpu (Lagopus lagopus). Hún er staðfugl á Íslandi en ferðast innanlands haust og vor og oft landshorna á milli.

Stofn

Stofnstærð rjúpunnar er mjög breytileg, bæði innan árs og á milli ára og tímaskeiða. Í lok sumars er rjúpnastofninn að jafnaði þrisvar til fjórum sinnum stærri en um vorið. Breytileiki í stofnstærð á milli ára er mun meiri en innan árs og stofninn rís og hnígur með reglubundnu millibili og um 10-12 ár hafa verið á milli hármarksára. Á einstökum rjúpnatalningasvæðum hefur munur á hámarks- og lágmarksárum verið allt upp í 25-faldur. Í bestu rjúpnaárum telur hauststofn rjúpunnar yfir milljón einstaklinga en innan við tvö hundruð þúsund fugla í þeim lökustu. Einnig hefur verið munur á rjúpnafjölda á milli tímabila. Á fyrri hluta 20. aldar var meira af rjúpu en verið hefur síðustu áratugi og þá taldi rjúpnastofninn 3-5 milljónir fugla í hámarksárum. Friðun rjúpunnar 2003 og 2004 var sett til að sporna gegn hnignun stofnsins.

Stofnsveifla rjúpunnar er náttúrulegt fyrirbæri og margir telja að slíkar sveiflur séu knúnar áfram af rás atburða innan fæðuvefsins og helgist af samskiptum grasbítsins og þeirra plantna sem hann bítur eða þeirra rándýra eða sóttkveikja sem á hann herja. Varðandi rjúpuna þá er vitað að fálkinn spilar þar stóra rullu en einnig mögulega sníkjudýr líkt og hníslar (Eimeria rjupa og Eimeria muta) sem valda hníslasótt, alvarlegum iðrasjúkdómi. Fálkinn er sérhæfður afræningi á rjúpu, fylgir henni allt árið og stofnbreytingar tegundanna eru tengdar en með töf þannig að fálkinn er í hámarki 2-3 árum á eftir hámarki í stærð rjúpnastofnsins. Tíðni hníslasýkinga er tengd stofnstærð rjúpunnar en með töf og smittíðnin er mest um einu og hálfu ári á eftir hámarki í stofnstærð rjúpu.

Rjúpnaveiðar

Rjúpan er eftirsótt veiðibráð og hefur verið nýtt allt frá landnámi. Fyrst til sjálfsþurftar, til tekjuöflunar frá miðri 19. öld, en síðustu ár eingöngu til sportveiða. Öll viðskipti með rjúpur og rjúpnaafurðir hafa verið bönnuð frá 2005. Upplýsingar eru til um rjúpnaveiði. Veiðimenn hafa skilað inn skýrslum til Umhverfisstofnunar frá 1998, mesti afli á þessum tíma var fyrsta árið eða 160.000 fuglar. Mun meira var veitt sum ár á fyrri hluta 20. aldar og til dæmis voru um milljón rjúpur fluttar úr landi á árunum 1924-1927 eða um 250.000 fuglar á ári. Rjúpnaveiðar eru hluti af menningu þjóðarinnar, bæði veiðin sem slík og ekki síður meðhöndlun og neysla aflans. Fyrir marga er rjúpnasteik og ilmur tengdur slíkri matreiðslu ómissandi hluti jólahátíðarinnar.

Vöktun

Rjúpnastofninn er vaktaður og það er gert með talningum, mati á aldurshlutföllum og skráningu á veiði og sókn. Umhverfisstofnun ber ábyrgð á skráningu á veiði og sókn en Náttúrufræðistofnun Íslands á öðrum þáttum. Rjúpur eru taldar á vorin á um 40 svæðum vítt og breitt um landið. Aldurshlutföll eru metin í stofninum, síðsumars og á veiðitíma. Út frá vöktunargögnum má reikna stofnstærð rjúpu, lýsa stofnbreytingum og ráða í afföll. Vöktun er ein af meginforsendum sjálfbærra nytja, hún nýtist við veiðiráðgjöf og stjórnvöldum ber að bergðast við sýni rjúpnastofninn neikvæða þróun. Margir sjálfboðaliðar hafa tekið þátt í starfi Náttúrufræðistofnunar Íslands við vöktun rjúpunnar á liðnum áratugum og það er stefna stofnunarinnar að bjóða alla áhugasama velkomna til slíkra starfa.

Rjúpnarannsóknir

Náttúrufræðistofnun Íslands hefur í áratugi verið í forsvari rjúpnarannsókna á Íslandi. Auk vöktunar rjúpnastofnsins og tengdra verkefna hafa rannsóknir stofnunarinnar beinst að lífsögulegum þáttum rjúpunnar, lýðfræði, ferðalögum, áhrifum skotveiða og hlutverki fálka og almenns heilsufars fuglanna í stofnsveiflunni. Megináherslan í rjúpnarannsóknum þessi árin er á hlutverk fálka og heilbrigðis í stofnbreytingum. Til að auka umfang rannsóknanna og bæta þær hefur tekist samstarf við vísindamenn við Háskóla Íslands, Náttúrustofu Norðausturlands og Háskólann í Evenstad á Heiðmörk í Noregi.

Dreifing og þéttleiki eftir vistlendum

Rjúpa er útbreidd á láglendi um allt land og er algengust í mólendi á Norðausturlandi (sjá kort). Reiknuð stofnstærð miðað við útbreiðslu og þéttleika í vistlendum er 59.000 pör, þar af aðeins 1.700 pör (3%) hærra en 300 m y.s. (Kristinn Haukur Skarphéðinsson o.fl. 2017). Hæsti mældi þéttleiki er í skógvistum og á ræktarlandi (3,7 pör/km²), en mólendi með 3,1 pör/km² er vegna víðáttu mikilvægasta vistlendið með 29.000 varppör. Hafa ber í huga að mælingar á þéttleika fóru fram samhliða öðrum mælingum á mófuglum í júní sem er óhentugur tími til rjúpnatalninga. Um 16.000 rjúpnapör eða um 27% eru áætluð innan mikilvægra fuglasvæða (sjá töflu).

Lífshættir

Rjúpan er meðalstór fugl, kubbslega vaxinn, með stuttan háls og fætur. Karlfuglinn eða karrinn er nokkru stærri og þyngri en kvenfuglinn. Á haustin vega karrar um 530 g en kvenfuglar 480 g. Litur rjúpunnar er breytilegur eftir árstíma og búningaskiptin tíð miðað við flesta aðra fugla en hún skiptir um klæði þrisvar sinnum á ári; sumarbúningurinn er brúnn, haustbúningurinn er gráleitur og vetrarbúningurinn er hvítur. Flestir aðrir fuglar fella fjaðrir einu sinni á ári. Þessi fjaðraskipti rjúpunnar taka til bolfiðurs en hvítar flugfjaðrir og svartar stélfjaðrir eru felldar aðeins einu sinni á ári. Búningar rjúpunnar eru feluklæði og hjálpa henni að leynast fyrir fjendum sínum. Aðeins á vorin bregður karrinn frá þeim vana að stunda feluleik en hann notar hvít vetrarklæðin sem sitt brúðgumaskart. Hann er hvítur fram í lok maí, löngu eftir að snjó hefur tekið upp, og gerir ekkert til að leynast heldur þvert á móti. Kvenfuglinn fylgir hins vegar landinu og skiptir yfir í brúnan vor- og sumarbúning þegar snjóa leysir. Á þessum tíma árs lifir fálkinn nær einvörðungu á rjúpu og stór hluti af veiðinni eru karrar.

Hvað ræður því að svona háttalag líkt og karrinn sýnir, sem augljóslega dregur úr lífslíkum, nær að þróast? Valkraftarnir sem hér eru að verki er „smekkur“ kvenfuglsins við makaval en rjúpan virðist nota þetta atferli karranna ómeðvitað sem einhverskonar mælistiku á gæði eða hæfileika þeirra. Aðeins þeir karrar sem á þennan máta storka forlögunum og lifa það af, falla í kramið hjá kvenfuglunum og fá tækifæri til að æxlast. Þetta er dæmi um það sem enski náttúrufræðingurinn Charles Darwin (1809-1882) kallaði kynval (e. sexual selection).

Fætur og tær rjúpunnar eru fiðraðir. Þetta fyrirkomulag er aðlögun að lífi á norðurslóðum, það bæði einangrar gegn kulda og auðveldar gang í lausamjöll.

Rjúpur verða kynþroska ársgamlar, frjósemi er mikil og hver kvenfugl verpir að jafnaði 11-12 eggjum. Afföll eru hins vegar hröð og hjá fyrsta árs fuglum eru þau 80-90% og 40-80% hjá eldri fuglum. Elsta merkta rjúpan endurheimt var 10 ára þegar hún drapst og því sannanlega öldungur.

Rjúpan er jurtaæta og étur laufblöð, blóm, ber, fræ, æxlilauka, rekla, brum og sprota. Þýðingarmikil haust- og vetrarfæða eru sprotar, reklar og brum ýmissa smárunna, svo sem grasvíðis (Salix herbacea), fjallavíðis (Salix arctica) og fjalldrapa (Betula nana). Miklar breytingar verða innan árs á meltingarkerfi rjúpunnar sem endurspegla breytingar í meltanleika fæðunnar en haust- og vetrarfæðan er grófust og tormeltust. Þannig stækkar meltingarkerfið á haustin, er stærst yfir veturinn, minnkar á vorin og er minnst yfir sumarið, og síðan endurtekur sagan sig.

Rjúpur eru félagslyndar utan varptíma og fara oft um í hópum en í lok vetrar verða breytingar á háttalagi karranna. Í apríl eru þeir stakir og helga sér landskika sem þeir verja fyrir öðrum körrum. Þeir auglýsa eignarétt sinn með því að sitja á stöðum sem bera hátt og með því að taka reglubundnar rokur þar sem þeir fljúga upp og láta sig síðan svífa niður á útbreiddum vængjum og gefa frá sér há og endurtekin rophljóð. Þetta er söngur rjúpunnar, eitt af einkennishljóðum íslenskra heiðalanda og á þessum árstíma er karrinn kallaður ropkarri. Mestur er atgangurinn í ljósaskiptum kvölds og morgna. Á biðilsbuxum reisir karrinn rauða kamba og breiðir úr svörtu stéli. Flestir karrar parast aðeins einum kvenfugli, sumir ná reyndar ekki að heilla til sín neinn kvenfugl á meðan aðrir stunda fjölkvæni (e. polygamy) og eru í slagtogi með tveimur, þremur eða jafnvel fjórum kvenfuglum. Árangurinn endurspeglar hversu álitlegur karrinn er í augum kvenfuglsins og þar virðist skipta máli aldur karrans, en fullorðnir karrar hafa meira aðdráttarafl en ársgamlir, og einnig hversu hvítur búningurinn er, stærðin á kömbunum og hversu skærrauðir þeir eru. Kvenfuglarnir hefja varp í síðari hluta maí og þá dofnar óðalsatferlið og er afstaðið í fyrri hluta júní. Kvenfuglinn sér einn um að unga út eggjum og um uppeldi unga. Álegutíminn er um 3 vikur og ungarnir eru á eigin vegum um 8 vikna gamlir.

Válisti

NT (í yfirvofandi hættu)

Ísland Evrópuválisti Heimsválisti
NT NT LC

Forsendur flokkunar

Kynslóðalengd (IUCN): 4,2 ár
Tímabil sem mat miðast við (3 kynslóðir): 

Rjúpnastofninn sveiflast með reglubundnum hætti en dregið hefur úr hámarki sveiflnanna á undanförnum áratugum. Tímaraðagreining sýnir neikvæða leitni  sem nemur liðlega 3% á ári og rétt tæplega 30% á 10 árum (Ólafur K. Nielsen o.fl. 2004, Ólafur K. Nielsen, óbirt). Af þessu sökum er rjúpan flokkuð sem tegund í yfirvofandi hættu (NT).

Rjúpa var ekki á Válista 2000 en var flokkuð af Náttúrufræðistofnun Íslands sem tegund í yfirvofandi hættu (NT) árið 2004 (Ólafur K. Nielsen o.fl. 2004).

Viðmið IUCN

Stofn er talinn hafa minnkað um 20-25% á tímabili sem nemur þremur síðustu kynslóðum.

Hættuflokkar Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN)

Viðmið IUCN um mat á válista (pdf)

Eldri válistar

Válisti 2000: Rjúpa var ekki á válista.

Staða á heimsvísu

Rjúpu hefur fækkað í Evrópu og er hún þar á válista sem tegund í yfirvofandi hættu (NT; BirdLife International 2015).

Verndun

Rjúpa er friðuð samkvæmt lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum.

Samkvæmt reglugerð 800/2016 er heimilt að veiða rjúpu í alls 12 daga í október og nóvember.

Mikilvæg svæði

IBA viðmið – IBA criteria:

Engin.

Töflur

Reiknaður fjöldi rjúpna sem gæti orpið á þeim mikilvægu fuglasvæðum þar sem >1% íslenska stofnsins er að finna – Calculated number of breeding Lagopus muta within important bird areas with >1% of the Icelandic population*

Svæði
Area
Svæðisnúmer
Area code
Árstími
Season
Fjöldi (pör)
Number (pairs)
Ár
Year
% af íslenskum stofni
% of Icelandic popul.
Alþjóðlegt mikilvægi
International importance
Borgarfjörður – Löngufjörur FG-V_10 B 901 2016 1,5  
Laxárdalsheiði VOT-V_3 B 884 2016 1,5  
Arnarvatnsheiði VOT-N_1 B 670 2016 1,1  
Skagi VOT-N_5 B 896 2016 1,5  
Melrakkaslétta FG-N_4 B 2.532 2016 4,3  
Úthérað VOT-A_3 B 690 2016 1,2  
Suðurlandsundirlendi VOT-S_3 B 7.305 2016 12,4  
Önnur mikilvæg svæði
Other important areas
  B 1.731 2016 2,9  
Alls–Total     15.609   26,5  
*Byggt á Náttúrufræðistofnun Íslands, óbirt gögn. – unpublished data.

English summary

The Lagopus muta in Iceland is estimated 59,000 pairs, based on measured densities in different habitat types and known and probable distribution; 27% may nest in IBAs designated for other species, but such areas are specifically designated for this species.

Icelandic Red list 2018: Near threatened (NT), the same as last assessment in 2004.

Heimildir

Birdlife International 2015. European red list of birds. Luxembourg: Official publication of the European communities. http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/erlob/EuropeanRedListOfBirds_June2015.pdf [skoðað 20.10.2016].

Ólafur K. Nielsen, Jenný Brynjarsdóttir og Kjartan Magnússon 2004. Vöktun rjúpnastofnsins 1999–2003. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar nr. 47. Reykjavík.

Kristinn Haukur Skarphéðinsson, Borgný Katrínardóttir, Guðmundur A. Guðmundsson og Svenja N.V. Auhage 2016. Mikilvæg fuglasvæði á Íslandi. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Nr. 55. 295 s. rafræn útgáfa leiðrétt í nóvember 2017. http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_55.pdf.

Höfundur

Was the content helpful Back to top

Back to top

Thank you!

Please tell us why:

  • Hide
  • |