Grágæs (Anser anser)

Grágæs (Anser anser)
Picture: Daníel Bergmann

Grágæs (Anser anser).

Grágæs (Anser anser)
Picture: Daníel Bergmann

Grágæs (Anser anser).

Útbreiðsla

Grágæs verpur í Evrópu og Asíu austur til Kína og er hér algengur og útbreiddur varpfugl á láglendi. Hún er hlutfallslega algengust í hrísmýrum og öðru mýrlendi og á grónum áreyrum við stórfljót á NA- og Austurlandi (Tómas G. Gunnarsson o.fl. 2008) og í Breiðafjarðareyjum (Þorvaldur Björnsson, pers. uppl.). Er farfugl að mestu og heldur til á Bretlandseyjum á vetrum.

Stofn

Stofninn hefur verið vaktaður á Bretlandseyjum síðan um 1960 og einnig hérlendis síðan 2004 eftir að utanferðir fuglanna drógust fram á haustið. Grágæsum fjölgaði hratt fram undir 1990, fækkaði þá nokkuð, fjölgaði síðan í fyrra horf. Stofnstærð hefur lítið breyst frá 2000 og verið um eða innan við 100 þúsund fuglar samkvæmt talningum um miðjan nóvember ár hvert (Mitchell 2016).

Válisti

LC (ekki í hættu)

Ísland Evrópuválisti Heimsválisti
LC LC LC

Forsendur flokkunar

Kynslóðalengd (IUCN): 11,6 ár
Tímabil sem mat miðast við (3 kynslóðir): 1981–2016

Grágæs er ekki á Válista 2018 en var metin sem tegund í nokkurri hættu (VU) á válista árið 2000 enda hafði henni fækkað stöðugt (>20%) frá því um 1990 og fram yfir 2000. Þá tók henni að fjölga að nýju en hefur staðið í stað eða jafnvel fækkað á allra síðustu árum. Æ erfiðara er að meta stofninn eftir því sem far héðan dregst á langinn á haustin og varpfuglum fjölgar í Skotlandi. Grágæs uppfyllir því ekki lengur skilyrði til að vera á válista. Viðmið IUCN hafa einnig breyst. Nú er gerð krafa um meiri fækkun (30%) til að flokkast í nokkurri hættu á viðmiðunartíma sem einnig hefur verið lengdur (í 35 ár úr 21 ári) enda gert ráð fyrir lengra kynslóðabili en áður. Því er ólíklegt að grágæs lendi á válista á næstu árum, þrátt fyrir mikið veiðiálag, nema stofninn verði fyrir verulegum skakkaföllum. 

Hættuflokkar Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN)

Viðmið IUCN um mat á válista (pdf)

Eldri válistar

Válisti 2000: Grágæs var flokkuð sem tegund í nokkurri hættu (VU).

Verndun

Grágæs er friðuð samkvæmt lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum.

Veiðirétthafa er heimilt að taka grágæsaregg, en þá skulu eigi færri en tvö egg skilin eftir í hreiðri.

Samkvæmt reglugerð 456/1994 er heimilt er að veiða grágæs frá 20. ágúst til 15. mars.

Mikilvæg svæði

Ferns konar mikilvæg svæði koma til álita fyrir grágæs, þ.e. varpsvæði, vetrarstöðvar, viðkomustaðir (sjá kort 1 og 2) og fjaðrafellistöðvar (sjá kort 3), og skarast þau mörg hver.

Hliðstæð vandkvæði eru að meta þýðingu einstakra varpsvæða fyrir grágæsir og eiga við um álft og heiðagæs því hlutfall varppara er óþekkt. Hér er gert ráð fyrir að ²/3 stofnsins séu varpfuglar, sbr. vinnureglu Wetlands International (2016). Aðeins eru tölulegar upplýsingar sem nægja til að flokka tvö mikilvæg varp­svæði grágæsar (sjá töflu 1). Væntanlega má hér bæta við Skagafirði og Suðurlandsundirlendi.

Grágæsir hafa til skamms tíma verið algerir farfuglar en staðbundinn stofn byggðist upp á Innnesjum eftir 1960, afkomendur gæsa á Tjörninni í Reykjavík. Nokkur þúsund fuglar hafa haldið til vetrarlangt á kornökrum í Melasveit og á Suðurlandi á undanförnum árum og voru þeir flestir í janúar 2017 eða um 11 þúsund (Náttúrufræðistofnun vetrarfugla­talningar, Tómas G. Gunnarsson, óbirt heimild).

Grágæs dreifist mjög víða um ræktarland á vorin og virðast varpfuglar dreifast fljótlega í varplöndin (Halldór Walter Stefánsson 2016). Síðsumars og á haustin safnast hún hins vegar á færri staði og er þá oft í mjög stórum hópum (allt að 8.000 fuglar, Náttúrufræðistofnun Íslands, óbirt gögn). Yfir 40% stofnsins hafa t.d. viðdvöl á Suðurlandsundirlendi í október (sjá töflu 2)

Margir fjaðrafellistaðir hafa verið alþjóðlega mikilvægir fyrir grágæs (sjá kort 3) og hafa um 30% stofnsins fellt þar fjaðrir frá aldamótum (sjá töflu 3).

IBA viðmið – IBA criteria:

A4 i: Evrópa = 13.000 fuglar/birds; 4.333 pör/pairs (Wetlands International 2016, uppfært/updated)

B1 i: Ísland/Bretlandseyjar = 1.000 fuglar/birds; 333 pör/pairs (Wetlands International 2016, uppfært/updated)

Töflur

Tafla 1: Grágæsavarp á mikilvægum fuglasvæðum á Íslandi – Breeding Anser anser in important bird areas in Iceland.

Svæði
Area
Svæðisnúmer
Area code
Árstími
Season
Fjöldi (pör)
Number (pairs)
Ár
Year
% af íslenskum stofni
% of Icelandic popul.
Alþjóðlegt mikilvægi
International importance
Breiðafjörður1 FG-V_11 B 1.700 1997 6,4 B1i
Úthérað2 VOT-A_3 B 1.600 2000 6 B1i
Alls–Total     (3.300)   (12,4)  
1Ólafur Einarsson 2000
2Guðmundur A. Guðmundsson o.fl. 2001

Tafla 2: Fjöldi grágæsa á tveimur alþjóðlega mikilvægum viðkomusvæðum – Number of Anser anser in two important staging areas in Iceland.

Svæði
Area
Svæðisnúmer
Area code
Árstími
Season
Fjöldi (fuglar)
Number (birds)
Ár
Year
% af íslenskum stofni
% of Icelandic popul.
Alþjóðlegt mikilvægi
International importance
Úthérað1 VOT-A_3 P 7.517 2012 7,5 B1i
Suðurlandsundirlendi2 VOT-S_3 P 40.234 2013 40,2 A4i, A4iii, B1i
1Halldór Walter Stefánsson 2016
2Náttúrufræðistofnun Íslands, óbirt gögn/unpubl. data

Tafla 3: Mikilvægir fjaðrafellistaðir fyrir grágæsir – Moulting sites that are important for Anser anser in Iceland.

Svæði
Area
Svæðisnúmer
Area code
Árstími
Season
Fjöldi (fuglar)
Number (birds)
Ár
Year
% af íslenskum stofni
% of Icelandic popul.*
Alþjóðlegt mikilvægi
International importance
Álftanes–Skerjafjörður1 FG-V_2 N 1.200 2014 1,3 B1i
Breiðafjörður2 FG-V_11 N 2.500 1997 3,1 B1i
Láglendi Skagafjarðar3 VOT-N_6 N 5.000 2002 6,2 B1i
Miklavatn í Fljótum4 VOT-N_7 N 1.108 2011 1,0 B1i
Sandur–Sílalækur5 VOT-N_8 N 3.000 2000 3,7 B1i
Öxarfjörður4 VOT-N_12 N 3.000 2015 3,3 B1i
Melrakkaslétta4 FG-N_4 N 4.029 2011 3,7 B1i
Úthérað6 VOT-A_3 N 7.700 2005 8,6 B1i
Breiðamerkursandur7 VOT-A_5 N 3.000 1970 5,0 B1i
*Miðað við stofnstærð á hverjum tíma/Based on population size in a given year. Byggt á/From Wetlands International (2016).
1Jóhann Óli Hilmarsson og Ólafur Einarsson 2015
2Ólafur Einarsson 2000
3Náttúrufræðistofnun Íslands, óbirt gögn/unpubl. data
4Náttúrustofa Norðausturlands, óbirt gögn/unpubl. data
5Einar Ó. Þorleifsson, gögn/unpubl. data
6Halldór W. Stefánsson 2014
7Hálfdán Björnsson 1976

English summary

The late-autumn population of the Icelandic Anser anser population is approx. 100,000 birds. The number of breeding pairs is unknown and regional distribution of breeding pairs and moulting birds is only known for a few areas. Two breeding areas are tentatively designated IBAs and 8 moulting sites.

Icelandic Red list 2018: Least concern (LC), downlisted from Vulnerable (VU) in 2000.

Heimildir

Guðmundur A. Guðmundsson, Guðmundur Guðjónsson, Sigurður H. Magnússon, Kristbjörn Egilsson, Halldór Walter Stefánsson og Kristinn Haukur Skarphéðinsson 2001. Kárahnjúkavirkjun: áhrif breytinga á vatnafari Jökulsár á Dal og Lagarfljóts á gróður, fugla og seli. Náttúrufræðistofnun Íslands, NÍ-01005. Reykjavík: Náttúrufræðistofnun Íslands.

Halldór Walter Stefánsson 2014. Áhrif Kárahnjúkavirkjunar á grágæsir. Náttúrustofa Austurlands, NA-140139. Neskaupsstaður: Náttúrustofa Austurlands.

Halldór Walter Stefánsson 2016. Íslenski grágæsastofninn 2012: fjöldi og dreifing á láglendi að vorlagi. Náttúrustofa Austurlands, NA-160156. Neskaupsstaður: Náttúrustofa Austurlands.

Hálfdán Björnsson 1976. Fuglalíf í Öræfum, A.-Skaft. Náttúrufræðingurinn 46 (1–2): 56–104.

Jóhann Óli Hilmarsson og Ólafur Einarsson 2015. Fuglalíf á Álftanesi: fuglar í fjörum, á grunnsævi, tjörnum og túnum 2014. Unnið fyrir Garðabæ. http://www.gardabaer.is/library/Files/Umhverfismal/Fuglatalning/%C3%81lftanes_sk%C3%BDrsla2014%20fuglal%C3%ADf%20n%C3%BD.pdf [skoðað 15.5.2017].

Mitchell, C. 2016. Status and distribution of Icelandic-breeding geese: results of the 2015 international census. Slimbridge: Wildfowl & Wetlands Trust Report.

Ólafur Einarsson 2000. Iceland. Í Heath, M.F. og M.I. Evans, ritstj. Important Bird Areas in Europe: Priority sites for conservation. Volume I – Northern Europe, bls. 341–363. Cambridge: BirdLife International.

Tómas G. Gunnarsson, Graham F. Appleton, Arnþór Garðarsson, Hersir Gíslason og Jennifer A. Gill 2008. Búsvæðaval og vernd grágæsa á láglendi. Bliki 29: 1–8.

Wetlands International 2016. Waterbird Population Estimates. http://wpe.wetlands.org/search [skoðað 26. nóvember 2016]

Höfundur

Was the content helpful Back to top

Back to top

Thank you!

Please tell us why:

  • Hide
  • |