Melrakki (Vulpes lagopus)

Melrakki (Vulpes lagopus)
Picture: Phil Garcia

Melrakki, yrðlingur (Vulpes lagopus).

Áætluð lágmarksstærð íslenska refastofnsins að haustlagi

Áætluð lágmarksstærð íslenska refastofnsins að haustlagi er sýnd með svörtum punktum. Lóðréttu línurnar sýna 95% öryggismörk og eru þau stærri eftir því sem nær dregur í tíma vegna þess að talsverður hluti hvers árgangs er enn óveiddur eða hefur ekki enn verið aldursgreindur. – The estimated minimum population size of Vulpes lagopus during autumn (black dots). The vertical lines show 95% confidential limits, which are larger in later years, due to the high proportion of cohorts still unknown. 

Útbreiðsla

Melrakkinn er algengur og útbreiddur víða umhverfis norðurheimskautið en fágætur í Skandinavíu. Á Íslandi eru melrakkar útbreiddir á hálendi og láglendi um allt land. Þéttleiki er mestur á Vestfjörðum, sérstaklega við fuglabjörg, en einnig við gjöfular rekastrendur. Minnstur þéttleiki er á sendnum svæðum og berangri þar sem lítið er um bráð.

Stofn

Íslenski refastofninn sker sig frá öðrum stofnum tegundarinnar þar sem hann er ekki tengdur með landi eða hafís (Dalén o.fl. 2005, Geffen o.fl. 2007). Stofnstærð var í sögulegu lágmarki rétt fyrir 1980, um 1.200 dýr, en óx uppfrá því og var metin tæp 8.000 dýr að haustlagi árið 2000 (Páll Hersteinsson 2010) og ríflega 11.000 dýr árin 2005–2008. Eftir það féll stofninn og var komin niður í 6.000 dýr árið 2011 en var nokkuð stöðugur og metinn um 6.500 dýr að jafnaði árin 2011–2015 (Ester R. Unnsteinsdóttir 2014, 2018) (sjá graf).

Lífshættir

Refir eru rándýr og á matseðlinum hérlendis eru m.a. fuglar, egg, hagamýs og ýmiskonar hryggleysingjar. Þeir eru ekki matvandir og neyta alls þess sem ætilegt getur talist, þar á meðal gömul dýrahræ sem þeir hafa safnað og grafið sem forða.

Nánar um lífshætti melrakka.

Lýsing

Tófan er smávaxinn refur og eru íslenskir steggir að meðaltali um 58 cm að lengd og 3,6–4,3 kg að þyngd en læður að meðaltali 55 cm langar og vega 3,2–3,7 kg. Á Íslandi eignast tófur fremur stóra yrðlinga; við got eru þeir um 80 g og þeir geta náð fullri stærð á fjórum mánuðum. Refir verða kynþroska á fyrsta vetri, fengitíminn í er í mars og flestir yrðlingar fæðast í seinnihluta maí. Einkvæni er ríkjandi og parið heldur saman meðan bæði lifa (hámarksævilengd á Íslandi er 12 ár). Melrakkar eru annað hvort hvítir eða mórauðir en einnig eru til dýr sem eru ljósmórauð (bleik) en slíkt er sjaldgæft. Mórauði liturinn er algengari en sá hvíti á strandsvæðum. Á Vestfjörðum er hlutfall þeirra allt að 80% en hvítum refum fer hlutfallslega fjölgandi eftir því sem austar dregur. Hvítir melrakkar eru næstum alhvítir að vetri en að sumarlagi eru þeir tvílitir, grábrúnir á baki og ljósir á kvið. Langflestir melrakkar í heiminum eru hvítir (98%) en á Íslandi eru aðeins um 30% refa af hvíta litarafbrigðinu.

Válisti

LC (ekki í hættu)

Ísland Evrópuválisti Heimsválisti
LC CR LC

Forsendur flokkunar

Kynslóðalengd (IUCN): 5,1 ár. Tímabil sem mat miðast við er 2000-2015 (3 kynslóðir). Á þeim  tíma fækkaði refum um 19% eða um 1,38% árlega. Fækkunin var þó ekki línuleg því fyrstu fimm árin fjölgaði refum úr 8.000 í 11.000. Eftir það varð fækkun, um 41% eða 5,26% á ári, á því tímabili sem spannar tvær kynslóðir (2005-2015). Væri sú árlega fækkun framlengd, eins og IUCN leggur til hjá tegundum sem sýna sveiflur í stofnstærð, eða að fyrirliggjandi gögn spanna ekki heilar þrjár kynslóðir, yrði fækkunin 54,5% á þremur kynslóðum. Samkvæmt þeim forsendum myndi íslenski refastofninn falla að hættuflokkum IUCN. Ekki er þó talið að þetta eigi við þar sem refum hætti að fækka og stofninn var stöðugur síðustu fimm ár eða sem svaraði einni kynslóð (2011-2015). Niðurstaða flokkunar er því sú að tegundin sé ekki í hættu (LC) samkvæmt viðmiðum IUCN.

Staða á heimsvísu

Melrakkar eru ekki í útrýmingarhættu (LC) á heimsvísu en eru taldir í bráðri hættu (CR) í Evrópu. Vegna þess hve fáliðuð tegundin er í Skandinavíu ber Ísland ábyrgð á yfir 90% þeirra refa sem halda til á Norðurlöndum. Svalbarðastofninn, sem er á ábyrgð Noregs, er þó ekki í hættuflokki enda verið stöðugur um árabil.

Helstu ógnir

Engin lífshættuleg sníkjudýr og sjúkdómar eru þekkt sem valdið gætu vanhöldum í stofninum. Sýnt hefur verið fram á hátt magn kvikasilfurs í tófum við strendur Íslands en ekki er vitað hvaða áhrif slík mengun og/eða sníkjudýraálag hefur á viðgang stofnsins til lengri tíma. Vaxandi álag virðist vera vegna mikils ágangs ferðamanna á greni á grenjatíma á nokkrum svæðum. Athuganir benda til þess að foreldrar sinni síður fæðugjöfum til yrðlinga þar sem þetta á við, sem getur haft neikvæð áhrif á viðgang stofnsins. Refaveiðar eru stundaðar um allt land og hefur svo verið um aldir. Ekki er talið að refastofninn sé í hættu af völdum ofveiði en miklar sveiflur og breytt aldurssamsetning í afla á síðari árum gætu verið vísbendingar um að veiðiálag hafi tekið breytingum.

Verndun

Á Íslandi eru refir friðaðir samkvæmt lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum og sama gildir um greni á grenjatíma. Í náttúruverndarlögum nr. 60/2013, er ákvæði um að varðveita erfðafræðilega fjölbreytni tegunda og tryggja ákjósanlega verndarstöðu þeirra í náttúrulegum búsvæðum sínum. Á þetta m.a. við um refi en villidýralögin kveða einnig á um að tryggja skuli viðgang refastofnsins. Tófan er skráð í II. viðauka Bernarsamningsins, sem Ísland á aðild að, og fylgja því skuldbindingar um að tegundinni séu tryggð verndarsvæði. Friðland Hornstranda er mikilvægasta verndarsvæði refa á Íslandi. Stærð þess er 580km2 og þar eru að jafnaði 45 pör með óðul (Páll Hersteinsson o.fl. 2000). Það er eitt óðalspar á hverjum 12.9km2 að jafnaði en breytileiki er mikill innan svæðisins. Í Snæfellsnesþjóðgarði eru um 4-6 pör með yrðlinga árlega (Munnleg heimild Róbert A. Stefánsson). Önnur griðlönd refa eru minniháttar en líklega eru ekki fleiri en 6-10 pör samtals innan þeirra.

Ráðherra hefur heimild til að veita undanþágu frá friðun til varnar tjóni. Af þessum sökum eru refaveiðar stundaðar um allt land, nema á þeim friðlýstu svæðum þar sem slíkt er sérstaklega bannað. Veiðarnar eru að mestu á kostnað sveitafélaga með framlagi ríkisins undir eftirliti Umhverfisstofnunar. Fyrirkomulag veiða er skv. reglugerð um refa og minkaveiðar (435/1995). Árleg veiði á tímabilinu 2006–2016, samkvæmt upplýsingum frá Umhverfisstofnun, var 3.750 fullorðin dýr og 1.870 yrðlingar að jafnaði en meint tjón hefur aldrei verið metið.

English summary

Vulpes lagopus population in Iceland has little or no connection to other fox populations through sea-ice (Dalén et al. 2005, Geffen et al. 2007). In three generations (2000–2015) the population size declined by 19%, which corresponds an annual decline by 1.38%. Prior to that, the population size had increased from critically low numbers (1.000) in 1980 to a historical peak (11.000) in 2005–2008 (Hersteinsson 2010), but then declined by 41% from 2008–2012, corresponding to an annual decrease by 5.26% in a period of two generations (2005–2015). The population size has remained stable since and was estimated 7.000 individuals in the autumn of 2015 (Unnsteinsdóttir 2018). Due to the considerable fluctuations during the past three generations, a projected estimate, based on a continuous annual decline by 5.26%, for five years, to cover three whole generations (2015–2020) resulted in a population decline by 54.5% in three generations, corresponding to the IUCN criteria of EN A3. This is, however, not relevant as the population remained stable during a period of the past five years (one generation) of the estimate (2011–2015). Therefore, the species is regarded as least concern (LC), according to IUCN criteria.

Heimildir

Angerbjörn, A. & Tannerfeldt, M. 2014. Vulpes lagopus. The IUCN Red List of Threatened Species 2014: e.T899A57549321. http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2014-2.RLTS.T899A57549321.en. Downloaded on 22 October 2018.

Dalén, L., E. Fuglei, P. Hersteinsson, C.M.O. Kapel, J.D. Roth, G. Samelius, M. Tannerfeldt og A. Angerbjörn 2005. Population history and genetic structure of a circumpolar species: the arctic fox. Biological Journal of the Linnean Society 84: 79–89.

Ester Rut Unnsteinsdóttir 2014. Íslenski refastofninn á niðurleið. Fréttatilkynning frá Náttúrufræðistofnun Íslands. https://www.ni.is/sites/ni.is/files/atoms/files/Stofnmat-a-refum_oktober-2014.pdf [sótt 22.10.2018].

Ester Rut Unnsteinsdóttir 2018. Refastofninn stendur í stað. Fréttatilkynning frá Náttúrufræðistofnun Íslands. https://www.ni.is/sites/ni.is/files/atoms/files/stofnmat-a-refum_januar-2018.pdf.pdf [sótt 22.10.2018].

Geffen, E., Waidyaratne, S., Dalén, L., Angerbjörn, A., Vila, C., Hersteinsson, P., Fuglei, E., White, P.A., Goltsman, M., Kapel C.M.O. og R.K. Wayne. 2007. Sea ice occurrence predicts genetic isolation in the Arctic fox. Molecular Ecology 16: 4241-4255.

Páll Hersteinsson (2010). Íslenska tófan. Í: Veiðidagbók 2010. Bjarni Pálsson (ritstj.). Umhverfisstofnun, Akureyri. Bls. 10-15.

Páll Hersteinsson, Þorvaldur Þ. Björnsson, Ester Rut Unnsteinsdóttir, Anna Heiða Ólafsdóttir, Hólmfríður Sigþórsdóttir og Þorleifur Eiríksson 2000. Refir á Hornströndum Greni í ábúð og flutningur út úr friðlandinu. Náttúrufræðingurinn 69: 131-142.

Höfundur

Was the content helpful Back to top

Back to top

Thank you!

Please tell us why:

  • Hide
  • |